Với phần lớn người mới, bắt đầu bằng ăn chay kỳ, tức là ăn chay vài ngày cố định mỗi tháng, rồi tăng dần là cách bền hơn nhảy thẳng vào ăn chay trường. Ăn chay trường cần học cách ăn cho đủ chất, và nếu bạn có bệnh nền, đang mang thai hay đang cho con bú, hãy hỏi bác sĩ trước khi đổi hẳn chế độ ăn.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Vấn. Nhiều người quyết ăn chay sau một biến cố, một lời nguyện, hay đơn giản là muốn sống nhẹ hơn. Quyết tâm thì lớn, nhưng vài tuần sau không ít người bỏ cuộc vì mệt, vì chán, vì gia đình phản đối. Tập này mình bàn cách bắt đầu sao cho mình còn đi tiếp được.
Ăn chay kỳ và ăn chay trường khác nhau thế nào?
Ăn chay kỳ là ăn chay vào những ngày nhất định. Phổ biến nhất ở Việt Nam là ngày mùng một và ngày rằm âm lịch mỗi tháng. Có người ăn bốn ngày, sáu ngày, mười ngày mỗi tháng, theo truyền thống hay theo nguyện riêng.
Ăn chay trường là ăn chay hằng ngày, lâu dài. Trong ăn chay trường lại có nhiều mức: có người vẫn dùng trứng sữa, có người thuần thực vật hoàn toàn, có người kiêng thêm hành tỏi.
Hai cách không hơn kém nhau. Ăn chay kỳ vẫn là một thực hành có ý nghĩa, nhất là khi làm đều đặn nhiều năm.
Điều quan trọng là chọn mức mình giữ được, không phải mức nghe có vẻ cao nhất.
Vì sao tăng dần lại bền hơn?
Cơ thể và thói quen cần thời gian để thích nghi. Người quen ăn thịt cá mỗi bữa, đột ngột bỏ hết, thường thấy đói nhanh, thèm, mệt trong những tuần đầu. Không phải vì ăn chay không đủ, mà vì chưa biết cách ăn chay cho no và đủ.
Bắt đầu với vài ngày mỗi tháng cho bạn thời gian học: món chay nào mình thích, nấu thế nào cho ngon, ăn ở đâu khi đi làm. Mỗi ngày chay trở thành một lần thử, không phải một lần chịu đựng.
Sau vài tháng, bạn có thể tăng lên. Mỗi tuần một ngày, rồi hai ngày, rồi một bữa mỗi ngày. Nhiều người đi dần như vậy tới ăn chay trường mà không thấy khó khăn gì lớn.
Còn người nhảy thẳng vào và bỏ cuộc sau một tháng thường mang theo cảm giác mình thất bại, và ngại thử lại. Đi chậm mà không bỏ cuộc vẫn xa hơn đi nhanh rồi dừng.
Học ăn chay cho đủ chất
Mối lo đầu tiên của người mới là đạm. Đạm trong bữa chay đến từ đậu phụ, các loại đậu, nấm, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt. Ăn đa dạng những thứ này mỗi ngày là nền tảng.
Có vài chất cần để ý hơn, như vitamin B12, sắt, canxi, đặc biệt với người ăn thuần thực vật lâu dài. Vitamin B12 chủ yếu có trong thực phẩm nguồn gốc động vật, nên người ăn thuần chay thường được khuyên kiểm tra và bổ sung theo chỉ dẫn. Chuyện này nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng, đừng tự đoán liều.
Một cái bẫy hay gặp là ăn chay mà toàn tinh bột và đồ chiên. Cơm, bánh mì, mì xào, đồ chiên giòn đều chay cả, nhưng ăn như vậy lâu ngày thì dễ mệt và tăng cân. Rau, đậu, hạt phải chiếm phần lớn trên đĩa.
Cũng để ý đồ chay chế biến sẵn. Nhiều món chay giả mặn dùng nhiều muối, dầu và phụ gia. Thỉnh thoảng thì được, ăn hằng ngày thì nên cân nhắc.
Ăn chay khi gia đình vẫn ăn mặn
Đây là chỗ khó thật với nhiều người. Nấu hai kiểu mỗi bữa thì mệt, ăn chung mâm thì lúc nào cũng thấy mình ăn khác.
Một cách là nấu những món chung được cho cả nhà, rồi thêm một hai món mặn riêng cho người không ăn chay. Canh rau, rau luộc, đậu phụ sốt, những món này ai cũng ăn. Người ăn chay không thấy mình bị tách ra, người ăn mặn không thấy mình bị ép.
Nói chuyện với gia đình về lý do mình ăn chay, nhẹ nhàng, không giảng giải. Người lớn tuổi thường lo con cái ăn chay sẽ yếu. Cho họ thấy bạn ăn đủ, vẫn khoẻ, vẫn làm việc tốt, thuyết phục hơn mọi lời nói.
Và đừng đòi hỏi cả nhà theo mình. Ăn chay là lựa chọn của bạn. Tôn trọng lựa chọn của người khác cũng là một phần của tinh thần ăn chay.
Bắt đầu từ tuần này như thế nào?
Chọn một hai ngày cố định trong tháng, như mùng một và rằm, hoặc một ngày trong tuần. Chuẩn bị trước thực đơn cho những ngày đó, để khỏi tới giờ ăn lại lúng túng.
Tìm vài quán chay gần chỗ làm, vài món bạn thích. Bánh mì chay là một lựa chọn tiện cho bữa sáng hay bữa trưa vội. Bạn có thể xem thực đơn bánh mì chay trên banhmixanh.com để có thêm ý cho những ngày bận.
Ghi lại cảm giác sau mỗi ngày chay: no hay đói, khoẻ hay mệt, thích món nào. Sau vài tháng, bạn sẽ biết mình sẵn sàng tăng lên hay chưa.
Ăn chay không phải là một cuộc thi ai chay nhiều hơn. Nó là một cách sống mà bạn muốn giữ lâu, nên hãy để nó nhẹ nhàng ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chay mùng một và rằm có cần kiêng hành tỏi không?
Tuỳ theo truyền thống và nguyện của từng người. Người ăn chay theo Phật giáo nghiêm thường kiêng ngũ vị tân, còn nhiều người ăn chay kỳ vẫn dùng hành tỏi.
Ăn chay có làm giảm cân không?
Không chắc. Ăn chay nhiều rau đậu có thể giúp kiểm soát cân nặng, nhưng ăn chay nhiều tinh bột, đồ chiên, đồ ngọt thì vẫn tăng cân như thường.
Trẻ em có ăn chay trường được không?
Trẻ đang lớn cần đủ năng lượng và vi chất. Nếu gia đình muốn cho trẻ ăn chay trường, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có thực đơn phù hợp.
Ăn chay bị mệt trong tuần đầu có bình thường không?
Nhiều người thấy đói nhanh hoặc mệt khi mới đổi chế độ ăn, thường vì chưa ăn đủ lượng hoặc chưa đủ đạm. Nếu mệt kéo dài hoặc có triệu chứng lạ, hãy đi khám.
Người có bệnh tiểu đường có ăn chay được không?
Có thể, nhưng cần chú ý lượng tinh bột và đường trong bữa chay. Hãy hỏi bác sĩ điều trị để điều chỉnh cho phù hợp với tình trạng của mình.
