Nên học tiến sĩ khi bạn thật sự thích nghiên cứu, chịu được nhiều năm làm việc với những câu hỏi chưa ai có lời giải, có người hướng dẫn và nguồn tài chính rõ ràng, và công việc bạn muốn làm cần bằng tiến sĩ. Nếu mục đích chủ yếu là có danh xưng hay tăng lương, hãy cân nhắc kỹ hơn, vì có những con đường ngắn hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Tư Vấn. Học tiến sĩ là một quyết định kéo dài nhiều năm của tuổi trẻ hoặc tuổi trung niên. Tập này mình không khuyên bạn đi hay không, mình đặt ra những câu hỏi mà mình mong ai cũng tự trả lời trước khi nộp hồ sơ.
Bạn có thật sự thích nghiên cứu không?
Nghiên cứu không phải là học thêm một bậc. Nó là đặt câu hỏi mới, thử, sai, thử lại, trong nhiều tháng không thấy kết quả. Nhiều người giỏi học trên lớp nhưng không thích cảm giác đó.
Nếu bạn đã làm luận văn thạc sĩ, hãy nhớ lại: bạn thích giai đoạn nào nhất. Nếu bạn thích nhất lúc tìm ra điều mới, dù nhỏ, đó là tín hiệu tốt. Nếu bạn chỉ mong mau xong, hãy nghĩ lại.
Thử làm một dự án nghiên cứu nhỏ, làm trợ lý nghiên cứu, viết một bài báo cùng giảng viên trước khi quyết. Trải nghiệm thật đáng tin hơn tưởng tượng.
Tiến sĩ là một nghề học việc nghiên cứu. Nếu bạn không thích nghề đó, những năm học sẽ rất dài.
Một anh giảng viên trẻ kể rằng năm thứ hai làm nghiên cứu sinh, anh mất gần tám tháng cho một thí nghiệm mà cuối cùng kết quả không dùng được. Anh bảo điều giữ anh lại không phải tấm bằng, mà là cái cảm giác tò mò muốn biết vì sao nó không ra. Người không có cái tò mò đó, theo anh, rất khó đi hết đường.
Công việc bạn muốn có cần bằng tiến sĩ không?
Giảng dạy đại học, nghiên cứu ở viện, một số vị trí chuyên gia cao cấp thường cần hoặc ưu tiên bằng tiến sĩ. Nếu đó là đích của bạn, bằng tiến sĩ là cánh cửa.
Nhiều công việc khác không cần. Trong doanh nghiệp, kinh nghiệm và kết quả công việc thường được coi trọng hơn. Bằng tiến sĩ có thể giúp, nhưng cũng có khi làm nhà tuyển dụng nghĩ bạn quá học thuật.
Hỏi những người đang làm công việc bạn muốn: họ có bằng tiến sĩ không, họ có thấy cần không.
Đừng học tiến sĩ chỉ vì một vị trí mơ hồ trong tương lai xa. Hãy chắc là đích đến có thật.
Tài chính và thời gian: tính cho cả chặng
Học tiến sĩ thường mất nhiều năm, và thời gian thực tế thường dài hơn dự tính. Tính tài chính cho cả chặng, không chỉ năm đầu.
Ở nhiều nước, nghiên cứu sinh được trả lương hoặc học bổng từ dự án. Ở Việt Nam, nhiều người vừa làm vừa học. Mỗi cách có áp lực riêng.
Nếu bạn có gia đình, con nhỏ, hãy nói chuyện thẳng với người thân về những năm sắp tới: thu nhập, thời gian, những lúc bạn phải vắng mặt.
Kiệt sức về tài chính là một trong những lý do phổ biến khiến nghiên cứu sinh bỏ giữa chừng.
Hỏi rõ các khoản ngoài học phí: phí công bố, phí đi hội thảo, chi phí thu thập dữ liệu, dịch thuật. Những khoản nhỏ này cộng lại qua nhiều năm có khi bằng một phần đáng kể của học phí.
Người hướng dẫn và môi trường nghiên cứu
Ở bậc tiến sĩ, người hướng dẫn gần như quyết định trải nghiệm của bạn. Một người hướng dẫn tận tâm, có nhóm nghiên cứu hoạt động, có dự án, làm con đường nhẹ đi rất nhiều.
Tìm hiểu kỹ: thầy cô có công bố đều không, học trò của họ ra trường thế nào, có mất bao lâu, nhóm có làm việc cùng nhau không.
Môi trường cũng quan trọng: thư viện, cơ sở dữ liệu, phòng thí nghiệm, cơ hội đi hội thảo. Nghiên cứu một mình không có tài nguyên rất vất vả.
Nói chuyện với nghiên cứu sinh hiện tại của nhóm trước khi quyết định.
Cái giá ít người nói trước
Học tiến sĩ có thể rất cô đơn. Bạn làm một câu hỏi mà ít ai quanh mình hiểu. Bạn bè đi làm, thăng tiến, còn bạn vẫn đang ở giữa một thí nghiệm không ra kết quả.
Áp lực tinh thần là có thật. Cảm giác mình không đủ giỏi, so sánh với người khác, lo không hoàn thành, là những điều nhiều nghiên cứu sinh trải qua. Tìm sự hỗ trợ khi cần, từ bạn bè, gia đình, và chuyên gia tâm lý nếu nặng nề.
Liêm chính học thuật là nền tảng không thể thương lượng. Áp lực công bố có thể làm người ta muốn đi tắt. Đừng. Một lần sai có thể xoá cả sự nghiệp.
Biết trước những điều này không để bạn sợ, mà để bạn chuẩn bị.
Chốt thế nào?
Nếu bạn thích nghiên cứu thật, có đích nghề nghiệp cần bằng tiến sĩ, có người hướng dẫn tốt và tài chính đủ, hãy mạnh dạn.
Nếu một trong những điều đó còn mơ hồ, hãy dành thêm thời gian: làm trợ lý nghiên cứu, viết một bài báo, nói chuyện với người đi trước.
Không học tiến sĩ không phải là thất bại. Có rất nhiều con đường có ý nghĩa không đi qua bằng tiến sĩ.
Học tiến sĩ đáng nhất khi bạn không thể không làm, khi câu hỏi trong đầu bạn cứ đòi được trả lời.
Câu hỏi thường gặp
Học tiến sĩ ở Việt Nam mất bao lâu?
Thời gian đào tạo theo quy định của từng chương trình, nhưng thực tế nhiều người mất lâu hơn, nhất là khi vừa học vừa làm. Hỏi trường và nghiên cứu sinh đi trước.
Có cần thạc sĩ trước khi học tiến sĩ?
Tuỳ quy định từng nơi. Có chương trình nhận người có bằng đại học xuất sắc, thời gian học dài hơn. Hỏi điều kiện tuyển sinh cụ thể.
Học tiến sĩ có được trả lương không?
Ở nhiều nước, nghiên cứu sinh có học bổng hoặc lương từ dự án. Ở Việt Nam, tuỳ chương trình và nguồn tài trợ. Hãy hỏi rõ trước khi nộp hồ sơ.
Bỏ học tiến sĩ giữa chừng có sao không?
Không có gì đáng xấu hổ nếu bạn nhận ra đó không phải con đường của mình. Nhiều người thành công sau khi dừng lại. Quan trọng là quyết định có suy nghĩ.
Tiến sĩ có dễ xin việc hơn không?
Trong giảng dạy và nghiên cứu thì thường có lợi thế. Trong doanh nghiệp thì tuỳ ngành và vị trí, kinh nghiệm thực tế vẫn rất quan trọng.
